به طور کلی می توان طرحواره را به عنوان یک الگوی ثابت در نظر گرفت که از طریق آن می توانیم دنیا را نظاره کنیم. این شاید ساده ترین تعریف برای طرحواره باشد.

روانشناسان معتقدند طرحواره ها نقش مهمی در سلامت روان داشته و می توانند رفتار آدمی را هدایت کنند. آن ها حتی تست طرحواره را برای سنجش جنبه های ناسازگار این الگوهای ذهنی و نشان دادن تاثیر طرحواره بر اختلالات روانی و مشکلات شخصیتی، طراحی نموده اند. 

طرحواره چیست؟

طرحواره ها باورهای عمیق ناخودآگاهی هستند که به هیجان ها و رفتارهای ما شکل می دهند و گاهی آنها را به وجود می آورند و در طول دوران رشد از کودکی در اثر آموخته‌ها و همکاری ساختار ژنتیکی فرد ایجاد می شوند.

طرحواره ها باعث می شوند ما نتیجه گیری های خاصی از اتفاقات اطراف خودمان و احساسات درون خودمان داشته باشیم. این نتیجه گیری ها باعث می شود که ما احساسات مثبت و منفی زیادی را در خودمان احساس کنیم و سپس برای برطرف کردن این احساسات دست به رفتارهایی بزنیم که در نهایت برای ما مضر خواهند بود.

طرحواره به عنوان هسته اصلی باورهای انسان، مدت زیادی است که مورد بررسی روان شناسان قرار گرفته است.

تجربیات دوران کودکی و زندگی باعث شکل گیری طرحواره در ذهن افراد می شود؛ یعنی همان قالب فکری ما و آن چه به وسیله آن دنیا را می بینیم و مسائل را حلاجی می کنیم، رفتار دیگران را معنا می کنیم و به اتفاقاتی که پیرامون ما رخ می دهد، بار معنایی می دهیم.

هر کدام از ما ممکن است یک یا چند طرحواره را در خود داشته باشیم که باعث بوجود آمدن اضطراب حاکم بر ما می شود، ما هم طرحواره های سازگار داریم و که در مقاله کاری به طرحواره های سازگار نداریم ولی ۱۸ نوع طرحواره ناسازگار داریم که در ادامه برایتان بیان میکنیم.

انواع طرحواره ها

جفری یانگ و همکارانش تاکنون 18 طرحواره را معرفی کرده اند که عبارتند از طرحواره های:

۱-رهاشدگی/ بی ثباتی

۲-بی اعتمادی/ بدرفتاری

۳-محرومیت هیجانی

۴-نقص/ شرم

۵-انزوای اجتماعی

۶-دلبستگی /بی کفایتی

۷-آسیب پذیری نسبت به ضرر یا بیماری

۸-خود تحول نیافته / گرفتار

۹-شکست

۱۰-استحقاق/ بزرگ منشی

۱۱-خویشتن داری و خود انضباطی ناکامی

۱۲-اطاعت

۱۳-ایثار

۱۴-پذیرش جویی/ جلب توجه‌

۱۵-منفی گرایی، بدبینی

۱۶-بازداری هیجانی

۱۷-معیارهای سرسختانه / عیب جویی افراطی

۱۸-تنبیه

شدت طرحواره ها به مراتب مهم تر از تعداد آنهاست. ممکن است فردی تمامی ۱۸ طرحواره را به شکل خفیف در خود داشته باشد ولی زندگی کاملاً عادی داشته باشد اما وجود یک طرحواره شدید می‌تواند آسیب‌های جدی به زندگی، شغل و روابط فرد و سلامتی او وارد کند.

طرحواره درمانی نوعی درمان روانشناسی است که با استفاده از نظریه روانکاوی، رفتار درمانی، درمان شناختی، نظریه گشتالت و نظریه روابط موضوعی تلاش می‌کند تا طرحواره ها از بین بروند.

دلایل پدیدایی طرحواره بازداری هیجانی

دوران کودکی سخت که پر از اتفاقات منفی مثل فقر، مرگ و بیماری و… بوده، باعث میشه که لذت بردن و تفریح کردن برای بچه ها کم کم بی رنگ و معنی بشه. چنان قحط سالی شد اندر دمشق که یاران فراموش کردن عشق

خانواده های این افراد سرد بودن و ابراز احساسات نمی کردن و تصورشون این بوده که همینکه رفاه بچه هارو تامین می کنن کافیه.

والدین ابراز دوست داشتن بلد نبودن و خودشون طرحواره بازداری هیجانی داشتن و معیارهای سرسختانه داشتن و فکر می کردن باید بچه ها رو سخت و زمخت بار بیارن وگرنه بچه ها لوس می شن.

خانواده درگیر مشکلات ارتباطی یا اجتماعی یا اقتصادی خودشون بودن و فرصتی برای ابراز محبت و تفریح کردن نداشتن.

یکی از والدین یا هردو این فرضیه رو داشتن که باید منطقی و عقلانی و جدی و رسمی رفتار کرد و حرف زد و همین انتظار رو از بچه ها داشتن و پیامهایی مثل “بچه نباش یا بزرگ شو” به بچه هاشون دادن.

دلایل شکل گیری طرحواره منفی گرایی و بدبینی

سرگذشتی که تو کودکی داشتن شاید فقر، ورشکستگی، و مشکلات خانوادگی باعث شکل گیری این تله زندگی شده.

بدرفتاری والدین، بی توجهی والدین یا انتظارات زیاد والدین هم زندگی رو برای فرزندان سخت می کنه و اونها رو به این دیدگاه ناتوان ساز می رسونه.

منفی گرایی خود والدین که برای بچه ها تبدیل به یه الگو شده، وقتی خانواده همواره اخبار منفی رو دنبال کنن، خبرهای منفی رو تکرار کنن، این ذهنیت که همه چیز این دنیا بده و درست شدنی نیست، شکل می گیره. و بدبینی توی زندگی رو ایجاد می کنه.

مشکلاتی که از نظر اجتماعی وجود داشته و شرایط جامعه که بد بوده مثلا دوران جنگ و مشکلات اقتصادی کشور و … رخدادهای منفی پشت سرهم مثل زلزله، سیل و …طرحواره منفی گرایی و بدبینی رو بوجود میاره.

اتفاقهای منفی پشت سرهم مثل از دست دادن پدر، بعد از اون فقر، بعد از اون بیماری یکی دیگه از اعضا خانواده و …. منجر به این میشه که بچه ها احساس نومیدی کنن و امیدی به بهبود اوضاع نداشته باشن.

همچنین شرایط ژنتیکی این افراد که بیشتر مستعد افسردگی هستن و کمبود نروترنسمیترهای مغزی (مواد شیمیایی مغز) که شادی آور هستن مثل سروتونین و …. منجر به خلق پایین اونها و روحیه منفی نگرشون می شه.

نشانه های احساسی، فکری و رفتاری طرحواره پذیرش جویی و جلب توجه

افراد احساس اضطراب ، خشم ، حسادت و ناامنی رو توی روابط زیاد تجربه می کنن.

به نیازها و احساسات دیگران بیشتر از نیازها و احساسات خودشون اهمیت میدن.

هویت خودساخته ندارن. و سبک زندگی شون بیشتر با خوشامد دیگران مشخص می شه. طرحواره پذیرش جویی و جلب توجه آسیب جدی به شکل گیری هویت می زنه.

اغلب اوقات فکرشون اینه که دیگران درباره من چی فکر می کنن؟ از من خوششون میاد یا نه؟ منو تایید می کنن یا نه؟ با من موافقن یا نه؟ دوستم دارن یا نه؟

این طرحواره منجر به این میشه که بجز تایید، توجه دیگران هم براشون مهم بشه. تمجید و به به گفتن دیگران اونقد براشون مهمه که ممکنه یه سختی هایی تو زندگی به خودشون بدن تا دیگران ازشون تعریف کنن و به اونها نگاه کنن. مثل عمل های زیبایی غیرضروری، مهمونی های سنگین دادن، دنبال مد بودن.

این افراد احساس ارزشمندی و عزت نفس ندارن.

طرحواره پذیرش جویی و جلب توجه باعث میشه که انتخابهای مهم زندگی شون تحت تاثیر و نظر دیگران باشه. مث انتخاب رشته تحصیلی، ازدواج، اسم فرزند، محل زندگی و …

ممکنه خیلی از خودشون و خریدهاشونو و … تعریف کنن و شما فکر کنین که اعتماد به نفس دارن ولی در واقع چنین نیست.